 |
 |
|
 |
||
 |
|
| REPRESJE OD 1944 ROKU |
|
Mimo intensywnych badań archiwalnych prowadzonych od 1990 roku107, zgromadzenia w różnych zbiorach i bibliotekach znacznej liczby relacji i wspomnień (z których tylko niewielka część została opublikowana) oraz licznych zeznań składanych w ostatnich latach przed prokuratorami Komisji ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, wciąż jeszcze nie można podać dokładnych danych liczbowych dotyczących zasięgu represji dokonanych przez instytucje i organa sowieckie wobec Polaków po ponownym wkroczeniu Armii Czerwonej na ziemie II Rzeczpospolitej108. Wynika to z ograniczonej dostępności do materiału archiwalnego, zróżnicowania sytuacji oraz stanu prawnego ziem wschodnich i Polski w granicach "pojałtańskich". Konieczne są więc dalsze badania, ale przede wszystkim żmudna praca nad weryfikacją gromadzonych danych. Niemniej, dzięki zebranym w ramach "Indeksu Represjonowanych" materiałom i istniejącej literaturze109, można przedstawić rodzaje i dynamikę represji oraz podjąć próbę oszacowania ich skali. Raport obejmuje ludność polską zamieszkałą zarówno w granicach II Rzeczpospolitej, która w 1944 roku nadal znajdowała się na tych terenach, jak i mieszkańców Polski "pojałtańskiej", aczkolwiek w wielu przypadkach trudno - i jest to jeden z powodów niepewności przedstawionych tu danych - na podstawie dokumentów ustalić narodowość osób represjonowanych. W okresie od 1944 roku stosowane rodzaje represji generalnie można uznać albo za pozbawienie wolności, albo za jej ograniczenie. Pozbawienie wolności następowało w wyniku skazania osoby aresztowanej przez jeden z sowieckich sądów, trybunałów wojskowych lub Kolegium Specjalne (Osoboje sowieszczanije) przy NKWD-MWD-MGB ZSRR, albo - w przypadku tzw. internowanych - bez wyroku. Skazanych na karę pozbawienia wolności osadzano w "poprawczych obozach pracy" podległych GUŁAG-owi, a internowanych - w obozach jenieckich i kontrolno-filtracyjnych, podległych innym pionom NKWD-MWD ZSRR. Oprócz kary pozbawienia wolności sowieckie sądy i trybunały stosowały również karę śmierci (z wyjątkiem lat 1947-50, kiedy kara ta była zniesiona). W zbiorczej tabeli represjonowanych, zamieszczonej na końcu niniejszego raportu, skazani na ten najwyższy wymiar kary uwzględnieni są w liczbie aresztowanych. Do ograniczenia wolności zalicza się natomiast deportacje ludności, poddanej zakazowi opuszczania miejsc zesłania w głębi ZSRR. Pojęcie represji nie obejmuje tu zabitych w starciach zbrojnych lub podczas pacyfikacji oraz przesiedleń (tzw. ewakuacji) z dawnych Kresów Wschodnich na teren Polski w jej granicach powojennych. Na podstawie wielu relacji i ródeł archiwalnych zauważyć można pewną prawidłowość w stosowaniu różnych rodzajów represji na wschód i na zachód od Bugu: aresztowani na dawnych Kresach Wschodnich najczęściej byli skazywani (tylko na Wileńszczynie i we Lwowie do zimy 1945 dosyć szeroko stosowano również internowanie), natomiast przytłaczającą większość aresztowanych przez władze sowieckie w latach 1944-45 na terenach Polski "pojałtańskiej" internowano - czyli pozbawiano wolności bez wyroku. A deportacje w tym okresie dotknęły tylko ludność zamieszkałą na dawnych Kresach (w powojennych granicach ZSRR). |