 |
 |
|
 |
||
 |
|
| REPRESJE 1941-1944 |
|
Problematyka represji wobec obywateli polskich przebywających w ZSRR po "amnestii", zarządzonej dekretem z 12 sierpnia 1941, jest dotąd stosunkowo słabo zbadana. Zresztą same postanowienia amnestyjne wykonywane były z ogromnymi oporami i szybko ograniczono ich zasięg. Najwyższa występująca w dokumentacji sowieckiej liczba obywateli polskich podlegających "amnestii" to 391 575 osób.99 Wewnętrzne decyzje NKWD ograniczające zakres stosowania dekretu amnestyjnego i wyłączające spod jego działania liczne grupy obywateli polskich można uznać za formę represji wobec tychże obywateli. Według stanu z 27 września 1941 nie przywrócono wolności 49 735 osobom100, co stanowiło 12,7 procent uprawnionych (ale zwalnianie na mocy amnestii odbywało się również w następnych miesiącach). Najwięcej można powiedzieć o dwóch falach aresztowań, które dotknęły większe grupy obywateli polskich w latach 1942 i 1943. Natomiast pojedyncze przypadki, jak się wydaje w sumie dość liczne, wymykają się próbie oszacowania liczbowego. Pojawiająca się w dokumentach sowieckich informacja, że w okresie od "amnestii" do kwietnia 1944 aresztowano w sumie 3029 osób101, jest mało wiarygodna, bowiem prawdopodobnie odnosi się tylko do ludzi, których organa ZSRR uznawały za obywateli polskich zgodnie z sowiecką wykładnią z listopada 1941. Pewnych rezultatów spodziewać się można po zgromadzeniu większej liczby zestawień więniów poszczególnych systemów obozowych. Na przykład - dane dotyczące obozów w rejonie Workuty wskazują, iż do obozów tych od połowy sierpnia 1941 do początku stycznia 1944 trafiło 239 osób aresztowanych po "amnestii". Wiosną 1942 władze sowieckie podjęły akcję skierowaną przeciw placówkom terenowym ambasady RP w ZSRR. Począwszy od 10 maja przeprowadziły aresztowania personelu tych placówek, obejmując nimi łącznie 118 osób. 9 z nich, posiadających paszporty dyplomatyczne, rychło zwolniono. Do końca padziernika 1942 uwolniono kolejne 93 osoby, natomiast pozostałych 16 pracowników polskich placówek skazano na wieloletni pobyt w obozach. Za spónione "odpryski" tej sprawy uważa się aresztowania nielicznych już grup byłych mężów zaufania i ich współpracowników przeprowadzone w 1943 roku, które objęły kilkanaście osób. Na znacznie szerszą skalę represje wobec obywateli polskich zastosowano w 1943 roku w związku z tzw. paszportyzacją. Akcję przymusowego wręczania obywatelom polskim sowieckich dokumentów przeprowadzono w okresie luty-maj 1943. Silny opór znacznej części ludności przełamany został za pomocą drastycznych represji.104 Z materiałów NKWD wynika, że w trakcie tzw. paszportyzacji wypełnione zostały 190 942 ankiety, obywatelstwo sowieckie nadano 165 208 osobom (według innych danych 166 791), a 24 151 uznano za obywateli polskich (we wszystkich wypadkach chodzi wyłącznie o osoby dorosłe), zaś za odmowę przyjęcia paszportu sowieckiego skazano (gdzie indziej stwierdzono, że aresztowano) 1583 osoby.105 Jest wysoce prawdopodobne, że liczba ta obejmuje rzeczywiście wyłącznie skazanych. Przejściowo aresztowanych czy tylko przetrzymywanych krócej lub dłużej w więzieniach NKWD bez formalnego aresztowania było nieporównanie więcej. W większości przypadków dramatyczny opór Polaków został przecież przełamany perswazją, szantażem dotyczącym losów rodziny, a zwłaszcza dzieci, czy wręcz brutalną przemocą fizyczną106, w związku z tym nie było potrzeby stosowania procedur sądowych. Nie dysponujemy szerszymi informacjami o innych przypadkach aresztowań stosowanych po "amnestii" wobec obywateli polskich w ZSRR, oczywiście jeśli pominąć wskazywane w pamiętnikach aresztowania za przestępstwa kryminalne (kradzieże, pobicia itp.), bąd uznawane w ZSRR za kryminalne (np. zbieranie kłosów zbóż na ścierniskach czy pozostawionych na zimę w glebie warzyw). Oszacowanie, choćby bardzo przybliżone, liczby takich aresztowań i ewentualnych wyroków wymagałoby szczegółowych, żmudnych badań. |