 |
 |
|
 |
||
 |
|
| PODSUMOWANIE |
|
Aktualny stan wiedzy o rozmiarach sowieckich represji przedstawiamy w tabeli zestawiającej podstawowe dane (str. 33). Podajemy liczby szacunkowe (wyjątek stanowi dokładna liczba rozstrzelanych jeńców) ustalone przez historyków w badaniach; w drugiej rubryce - liczby osób, których dane zostały imiennie zweryfikowane w "Indeksie Represjonowanych"; w ostatniej - przybliżone liczby możliwe do takiego zweryfikowania przy uwzględnieniu wszystkich źródeł, co do istnienia których Ośrodek KARTA ma całkowitą pewność (niemniej w czasie kwerend okazuje się czasem, że nie do wszystkich źródeł udaje się dotrzeć, a niektóre zawierają dane o innej liczbie osób). W tabeli nie uwzględniamy represji wobec Polaków przed II wojną światową, ponieważ nie były one dotąd przedmiotem jakichkolwiek prac weryfikacyjnych. Nie były też podjęte podstawowe kwerendy archiwalne. W przyszłości powinny być w takim wyliczeniu obecne przynajmniej najbardziej drastyczne zbrodnie lat 1937-38. Podana sumaryczna liczba represjonowanych przez ZSRR Polaków i obywateli polskich po 17 września 1939 - 570 387 osób - jest nieco większa niż w wydaniu raportu sprzed ponad dwóch lat. To dokładniejsze przybliżenie, ale nadal liczba szacunkowa, która będzie się zmieniała wraz z postępem badań. Jednak wszystko wskazuje, iż te zmiany nie będą już znaczne. Pierwsza przedstawiona w tabeli kategoria represjonowanych - jeńcy wojenni i internowani 1939 roku (wyłączając jeńców zwolnionych po kilkutygodniowym zatrzymaniu oraz przekazanych Niemcom do grudnia 1939) - jest jednocześnie pierwszą grupą niemal w pełni udokumentowaną. W wyniku prac "Indeksu" zweryfikowano imiennie i opublikowano dane 41 457 jeńców. Możliwe będą w przyszłości nieznaczne dopełnienia w ramach tej grupy. Dokumentowanie losów aresztowanych na Kresach Wschodnich podczas pierwszej okupacji sowieckiej (druga kategoria) zaawansowane jest w znacznie mniejszym stopniu. Dużo słabsza jest tu dostępność źródeł, a jeśli już stają się dostępne - są niekompletne. Tak jest w przypadku zestawień osób zrehabilitowanych (tom VI Aresztowani w rejonie Lwowa i Drohobycza oraz przygotowywane obecnie zestawienie dotyczące aresztowanych w zachodnich obwodach Białorusi) - dotarcie do spisów wszystkich osób aresztowanych i skazanych, a nie tylko tych, których w ciągu ostatniej dekady postanowiono zrehabilitować, okazuje się na razie niemożliwe. Wyjątkowo kompletne jest zestawienie więźniów, którzy z wyrokiem trafili do łagrów w rejonie Workuty; zarazem jednak jest to odstępstwo (jedyne) od reguły przyjętej w "Indeksie Represjonowanych". Podział represji na kategorie następuje zasadniczo zgodnie z pierwszą formą prześladowań. Kategoria wyjściowa to w tym wypadku: aresztowani na danym terenie; więźniem Workuty zaś można było się stać różnymi drogami. Niemniej taka forma udokumentowania aresztowanych daje szansę zbadania tych losów "od końca", a to akurat zestawienie okazało się bardzo bogate informacyjnie. Dlatego też planowany jest kolejny taki wykaz: więźniów polskich aresztowanych po 17 września 1939 i osadzonych w łagrach obwodu archangielskiego (na podstawie materiałów archiwalnych udostępnionych w Archangielsku). W kategorii "aresztowani na Kresach Wschodnich" perspektywy badawcze zależne są ściśle od dostępności źródeł posowieckich; może się okazać, że są one szersze niż realne dzisiaj, szacunkowe dane przedstawione w tabeli. Deportowani w latach 1940-41 stanowią kolejną podaną w tabeli grupę represjonowanych, która staje się obecnie podstawowym zadaniem "Indeksu Represjonowanych". Wprawdzie indywidualnych informacji o osobach deportowanych jest w krajowych archiwach bardzo dużo, jednak nigdzie w Polsce nie mają one cech kompletności. Do weryfikacji tych rozproszonych źródeł niezbędne są zestawienia sowieckie - niektóre z nich, po poszukiwaniach, udało się odnaleźć. Prace docelowe nad tą kategorią już trwają, chociaż nie opublikowano jeszcze żadnego zestawienia (w tabeli ujęto dane przygotowywane do druku). Dotychczas uzyskano sowieckie dane dotyczące (w przybliżeniu): 56 tysięcy deportowanych do obwodu archangielskiego (łącznie z dziećmi urodzonymi na zesłaniu) - w Archiwum Urzędu Spraw Wewnętrznych w Archangielsku; 20 tysięcy deportowanych do Republiki Komi - w Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Syktywkarze; 11 tysięcy deportowanych do obwodu mołotowskiego (obecnie permskiego) - w Archiwum Urzędu Spraw Wewnętrznych w Permie. Dane te są sukcesywnie weryfikowane ze źródłami polskimi. Czyli na pewno uda się przedstawić los około 87 tysięcy osób. Co do ponad 80 tysięcy następnych jest to również bardzo prawdopodobne. W najbliższym czasie zaplanowana jest kwerenda w Archiwum Urzędu Spraw Wewnętrznych w Wołogdzie, dzięki której możliwe jest uzyskanie danych 14 tysięcy osób deportowanych do obwodu wołogodzkiego. Rozpoznany stan zasobów archiwalnych w innych regionach Rosji daje szansę na pozyskanie kolejnych danych: 27 tysięcy osób deportowanych do obwodu swierdłowskiego, 9 tysięcy - do obwodu omskiego, a także części spośród 26 tysięcy deportowanych do obwodu nowosybirskiego (przebywających na zesłaniu w okręgu narymskim, w późniejszym obwodzie tomskim). Największych trudności przysparza pozyskanie materiałów źródłowych dotyczących osób deportowanych w kwietniu 1940 do Kazachstanu. Liczebność kolejnej kategorii - aresztowanych w latach 1941-44 - szacuje się na 3 tysiące osób. Weryfikacja tych danych zależna jest od dotarcia do dokumentacji poszczególnych zespołów łagrowych, co jest trudne i nie daje szans na kompletność informacji. W "Indeksie" zweryfikowano jak dotąd jedynie nieliczną grupę osób, które trafiły do łagrów w rejonie Workuty. Represje od stycznia 1944 objęły ponad 90 tysięcy osób - internowano 42 tysiące, aresztowano i deportowano 50 tysięcy (szacunki podane w tabeli). Do chwili obecnej zestawiono i zweryfikowano dane dotyczące 20 178 osób internowanych (uwięzionych bez wyroku), czyli około połowy internowanych Polaków i obywateli polskich wywiezionych w głąb ZSRR w latach 1944-45. Około 16 tysięcy spośród nich uwięziono wówczas za udział w Armii Krajowej i innych polskich organizacjach podziemia niepodległościowego, a to stanowi co najmniej 80 procent wszystkich internowanych pod tym zarzutem. Udokumentowanie do końca tej grupy jest podstawowym zadaniem "Indeksu". Prace nad ostatnim zaplanowanym zestawieniem dotyczącym tej kategorii są w toku. Obejmuje ono osoby wywiezione w 1945 roku z Polski do trzech obozów w obwodach mołotowskim i swierdłowskim. Wśród tych uwięzionych znajdowała się ostatnia duża grupa członków AK (ponad 1100 osób) internowanych w ZSRR, których dane nie zostały dotychczas zweryfikowane. Pracami w najbliższych latach nie zostaną objęte jedynie znacznie mniejsze grupy uczestników polskiego podziemia internowanych w ZSRR, rozproszone po różnych obozach jenieckich. W przypadku aresztowanych od 1944 roku zweryfikowano dane dotyczące 5690 osób uwięzionych w łagrach w rejonie Workuty. Planowane jest pozyskanie dokumentów dotyczących więźniów łagrów w obwodzie archangielskim, irkuckim, kiemierowskim, Kraju Krasnojarskim i Republice Komi. Przyjęta w "Indeksie Represjonowanych" metoda okazała się skuteczna. W ten sposób udaje się ustalić historię wielu ludzi, także taką, którą system sowiecki próbował zatrzeć. Dzięki tej metodzie można też sprawdzić wiarygodność tajnej kiedyś dokumentacji statystycznej, co sprawia, że coraz lepiej wiemy, jaka była prawdziwa skala tamtych zbrodni. Jeżeli Ośrodek KARTA będzie miał możliwość kontynuowania prac "Indeksu" w tempie, które udało się uzyskać w 2002 roku - do końca obecnej dekady możliwe będzie osiągnięcie stanu udokumentowania represji, jaki oszacowany został w trzeciej rubryce tabeli. Opisanie imiennie losów niemal połowy wszystkich represjonowanych w ZSRR oznaczałoby taką wiedzę, jaka u progu poprzedniej dekady była nie do wyobrażenia. Już dzisiaj efektem tej pracy stało się centrum danych, o którym można powiedzieć, że ma charakter informacyjnego pomnika pamięci narodowej. Ośrodek KARTA serdecznie dziękuje instytucjom, których wsparcie finansowe umożliwia obecnie realizację planów "Indeksu Represjonowanych": Instytutowi Pamięci Narodowej Komitetowi Badań Naukowych Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej (która finansuje kwerendy na Wschodzie) |