 |
 |
|
 |
||
 |
|
Raport "Indeksu Represjonowanych"(wersja .pdf) ukazuje się pod patronatem i ze środków Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Rada Naukowa: prof. dr hab. Andrzej Paczkowski - przewodniczący prof. dr hab. Stanisław Ciesielski dr hab. Albin Głowacki dr hab. Krzysztof Jasiewicz prof. dr hab. Wojciech Materski Prowadzenie programu: Zbigniew Gluza - koordynacja całości Anna Dzienkiewicz, Ewa Rybarska - koordynacja prac w Polsce Aleksander Gurjanow - koordynacja w Rosji Birute Burauskaite - koordynacja na Litwie Wacław Areszka - koordynacja na Białorusi Eliza Dzwonkiewicz - obsługa informacyjna Internetowe Centrum "Indeksu Represjonowanych": www.indeks.karta.org.pl Ośrodek KARTA, Warszawa 2002 Wydanie II, poprawione ISBN 83-88288-31-8 Prof. dr hab. Stanisław Ciesielski Prof. dr hab. Wojciech Materski Prof. dr hab. Andrzej Paczkowski |
| REPRESJE SOWIECKIE |
| WOBEC POLAKÓW I OBYWATELI POLSKICH |
|
W Polsce komunistycznej nie były możliwe całościowe badania represji sowieckich wobec Polaków i obywateli polskich innych narodowości. Ze względu na brak dostępu do podstawowej dokumentacji niewiele też mogła zrobić - mimo poważnych wysiłków - polska emigracja polityczna. Rozwój badań nastąpił dopiero w latach dziewięćdziesiątych, gdy realny okazał się dostęp do archiwów posowieckich. Wcześniejsze publikacje historyków (głównie emigracyjnych) z konieczności opierały się na stosunkowo skromnej podstawie źródłowej - orientacyjnych obliczeniach przedstawicielstw polskich w ZSRR w latach 1941-43 oraz relacjach i wspomnieniach represjonowanych (przetrzymywanych w obozach specjalnych i obozach pracy, aresztowanych, deportowanych). Niektórzy historycy polscy nadal powtarzają za historiografią emigracyjną szacunki, określające liczbę obywateli polskich represjonowanych w ZSRR i pod okupacją sowiecką po 1939 roku na 1,5-2 mln osób. W porównaniu z tymi liczbami dane oparte na aktualnej wiedzy okazują się znacznie niższe. Niniejszy raport, uaktualniony w stosunku do pierwszego wydania, które ukazało się w kwietniu 2000 roku pod patronatem Ministerstwa Sprawiedliwości RP, jest próbą zsumowania zweryfikowanych danych o stratach polskich na Wschodzie. Obrazuje on obecny stan wiedzy na temat represji sowieckich. Jak wynika z dotychczasowego doświadczenia, rzetelne udokumentowanie represji wobec Polaków na Wschodzie jest możliwe, pod warunkiem prowadzenia intensywnych prac porównawczo-weryfikacyjnych oraz dalszego dostępu do posowieckich archiwów. Możliwe jest w bliskiej perspektywie imienne upamiętnienie niemal połowy represjonowanych. Dokumentowanie polskich losów w Gułagu było jednym z podstawowych celów założonego w konspiracji (1987) Archiwum Wschodniego. Jego prace kontynuuje Ośrodek KARTA, zarejestrowany w 1990 roku jako fundacja. Dane dotyczące osób, które stały się ofiarami sowieckiego reżimu, najpierw gromadzone były przede wszystkim w postaci ankiet - na ich podstawie powstała komputerowa baza danych: "Indeks Represjonowanych". Odkąd możliwy stał się dostęp do archiwaliów sowieckich, zaczęła być do niej wprowadzana dokumentacja masowa ze wszystkich możliwych źródeł - głównie imienne wykazy represjonowanych. W sumie w tak tworzonej bazie znajduje się obecnie około 676 000 imiennych rekordów, które dotyczą zdecydowanie mniejszej liczby osób (informacja o danej osobie z każdego źródła wprowadzana jest odrębnie). Równocześnie możliwe stało się usystematyzowanie kategorii sowieckich represji i podjęcie w ich ramach całościowych badań statystycznych i porównawczo-weryfikacyjnych, prowadzonych przez zespół "Indeksu Represjonowanych" przy współudziale partnerów z kraju i zagranicy (wymienieni na trzeciej stronie okładki). Właściwe prace badawcze zostały poprzedzone kwerendami w archiwach polskich, a przede wszystkim posowieckich - możliwymi dzięki współpracy najpierw z rosyjskim Stowarzyszeniem "Memoriał", a potem także innymi partnerami na Wschodzie. Dzięki nim odnaleziono wiele źródeł niezbędnych do weryfikacji poszczególnych kategorii represji. Uzyskane dane zostały opracowane, w przypadku materiałów rosyjskich - przetłumaczone na język polski i skomputeryzowane. Pozwoliło to na rozpoczęcie właściwych analiz porównawczo-weryfikacyjnych. Prace obejmują wybrane grupy w danej kategorii represji, ich wynikiem są skomputeryzowane zestawienia osób represjonowanych. Zawierają one podstawowe dane personalne (pozwalające zidentyfikować osobę), podstawowe fakty związane z represjami, wskazanie źródeł wraz z dokładnymi adresami archiwalnymi, pod którymi znajdują się informacje o tej osobie. Dzięki komputeryzacji możliwe jest szybkie dotarcie do nich oraz uzupełnienie danych w przypadku pojawienia się nowego materiału źródłowego. Wszystkie zweryfikowane zestawienia są sukcesywnie udostępnianie w komputerowej bazie danych Internetowego Centrum "Indeksu Represjonowanych" (www.indeks.karta.org.pl). Obejmująca również wybrane sowieckie wykazy podstawowe, baza internetowa daje możliwość przeszukiwania danych dotyczących przeszło 150 tysięcy represjonowanych. Zweryfikowane biogramy są również publikowane w postaci alfabetycznych wykazów w serii książkowej Indeks Represjonowanych. Do chwili obecnej ukończonych zostało czternaście zestawień w trzynastu tomach:
Tak dokładne ustalenia (w większości zestawień możliwy błąd zweryfikowanej liczby represjonowanych szacowany jest na mniej niż jeden promil) stwarzają szansę na weryfikację całych kategorii represji. Na podstawie wybranych, dokładnie zbadanych i opracowanych grup można ustalić stopień prawdziwości całej sowieckiej dokumentacji statystycznej, a tym samym uściślić ostatecznie liczbę represjonowanych Polaków i obywateli polskich w ZSRR. Wiele rozstrzygnięć niniejszego raportu, bazującego na możliwie pełnej literaturze przedmiotu, znajduje potwierdzenie w szczegółowych ustaleniach "Indeksu Represjonowanych". |