INDEKS REPRESJONOWANYCH

„Indeks Represjonowanych” to jedyny w Polsce program badawczy zajmujący się całościową imienną dokumentacją losów obywateli polskich represjonowanych przez organa władzy sowieckiej w latach 1939–56.

Program realizowany jest od stycznia 1988 przez Archiwum Wschodnie, a następnie Ośrodek KARTA. Komputeryzowane dane z ankiet personalnych represjonowanych, a z czasem też zbiorowych materiałów źródłowych wypełniają bazę danych „Indeksu”. Baza ta, dostępna jedynie w siedzibie KARTY, liczy obecnie ok. 950.000 biogramów (każda informacja źródłowa wprowadzana jest do bazy oddzielnie, zatem jedna osoba może występować kilkakrotnie).

Po 1991 roku dostęp do posowieckich materiałów archiwalnych, pozyskiwanych za pośrednictwem Stowarzyszenia „Memoriał” w Rosji, pozwolił na sprofesjonalizowanie metodologii programu. Usystematyzowano kategorie represji i podjęto badania weryfikacyjne oraz statystyczne. Celem programu, realizowanego w ścisłej współpracy z „Memoriałem”, stało się opracowywanie w obrębie poszczególnych kategorii możliwie kompletnych, zweryfikowanych zestawień imiennych — dane sowieckie porównywane są z polskimi.

Informacje tak zweryfikowane udostępniane są w tomach serii wydawniczej „Indeksu”. Publikowane biogramy zawierają podstawowe dane personalne, informację o formie represji w ZSRR oraz sygnatury źródeł archiwalnych, w których dana osoba występuje. Od września 2001 biogramy te udostępnia Internetowe Centrum „Indeksu Represjonowanych” (ICIR).

Od 2008 roku w ICIR umieszczane są także biogramy niepochodzące z całościowych zestawień opartych na dokumentacji posowieckiej, lecz opracowane na podstawie innych wiarygodnych źródeł: ankiet personalnych, zaświadczeń uzyskanych za pośrednictwem „Memoriału”, materiałów skopiowanych przez Wojskową Komisję Archiwalną, dokumentacji Biura Informacji i Poszukiwań PCK, Związku Sybiraków etc.

W ICIR obecnie figuruje ponad 275 000 biogramów, w tym osoby z dwóch oryginalnych zestawień — tzw. listy ukraińskiej (więźniowie rozstrzelani na podstawie decyzji władz sowieckich z 5 marca 1940) oraz wykazu spraw prowadzonych przez organa NKWD Zachodniej Ukrainy i Białorusi, będącego wiarygodnym spisem osób, które aresztowano i przeciw którym wszczęto śledztwo podczas okupacji sowieckiej 1939–41).

Skuteczność programu możliwa jest dzięki współpracy wielu środowisk i instytucji w kraju i za granicą — Stowarzyszenia „Memoriał” w Rosji, Centrum Badań nad Ludobójstwem i Ruchem Oporu Mieszkańców Litwy w Wilnie, Fundacji „Pokajanije” w Republice Komi, Polskiego Czerwonego Krzyża, Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, Związku Sybiraków, Centralnego Archiwum Wojskowego, Archiwum Akt Nowych i innych archiwów państwowych oraz organizacji kombatanckich. W latach 1997–99 prace programu były objęte patronatem Ministerstwa Sprawiedliwości.

Program od wielu lat wspierają: Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, Instytut Pamięci Narodowej (patronat od 2002 roku) oraz Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (dawniej KBN). Od 1988 roku działalność „Indeksu” była sponsorowana m.in. przez: Fundację Forda, Ministerstwo Sprawiedliwości, National Endowment for Democracy (USA), Polonia Aid Foundation Trust (Londyn), Urząd ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych.

Pragniemy, by dane „Indeksu Represjonowanych” stanowiły informacyjny pomnik pamięci o Polakach i obywatelach II RP represjonowanych przez organa państwowe ZSRR.

Równolegle z badaniami KARTY nad imienną dokumentacją osób represjonowanych przez ZSRR prowadzona jest dokumentacja strat osobowych i ofiar represji pod okupacją niemiecką. Program prowadzi Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie”.